Từ trước đến giờ mình toàn đọc ebook là chính nên thú sưu tập sách, nhất là sách đẹp thì coi như là không tồn tại. Thế mà một hôm, đang đi shopping thì lại lạc vào một hiệu sách cũ. Nhiều quyển rất đẹp, bìa da, chữ vàng, đẹp mà rẻ lắm. Mình tiếc thương nên mua một quyển về, nhìn ngắm mãi không chán. Biết nó đẹp nhưng không biết đẹp ở chỗ nào, vậy là mình phải đọc bao nhiêu quyển sách khác, đi học làm sách, mới biết cách « chơi sách ».
Để ra một quyển sách đẹp thì rất là mất thời gian. Đầu tiên là nội dung phải tốt đã này. Do vậy các nhà xuất bản « fine press » (chỉ chuyên làm sách đẹp) hay chọn sách classic hoặc là sách có fan base khá lớn. Các loại sách này phải tầm 600$ trở lên, số lượng ít, nếu làm thủ công hoàn toàn thì 5000$ – 6000$ là chuyện bình thường.
Phần layout rất quan trọng, sách đẹp bên ngoài cũng phải đẹp bên trong. Chọn phông chữ, chọn cỡ chữ. Chữ bé quá thì khó đọc, chữ to thì không ổn. Theo như các sách làm layout mình đọc thì một dòng chỉ nên có tầm 10 đến 12 từ thôi (khoảng 60 ký tự). Vậy nên những sách khổ khá to như Folio Society bị bệnh là 1 là font to quá, 2 là phông vừa đẹp nhưng nhiều ký tự quá. Lề thì không nên to quá cũng không được bé quá. Lề trên phải bé hơn lề dưới, trang trái và trang phải có lề khác nhau. Phải để lề sao cho hai tay có thể cầm sách mà không che mất chữ. Công thức tính lề cũng khá là phức tạp, nhiều kiểu khác nhau. Các sách công nghiệp bị bệnh ít lề, họ in vậy để tiết kiệm chỗ, khi đọc tay không biết để đâu vì cầm thế nào ngón tay cũng che mất mấy chữ/câu.
Fine presses, để làm khác đi so với sách thị trường, hay mời illustrators vẽ thêm cho ấn bản của họ. Một quyển sách có thể có từ 5 đến 12 bản vẽ minh họa. Thường illustrator đảm nhận luôn phần design cover cho tổng thể cuốn sách nhìn cho logic. Thường các sách này, tác giả đã mất, nên illustrator đảm nhận luôn phần ký tặng độc giả.
Layout xong rồi bây giờ phải chọn giấy. Giấy 100% linen làm từ vải cũ cắt ra, làm bằng tay, mịn, không nhìn thấy vân giấy (vélin) là loại xịn và đắt, bây giờ chẳng biết còn nhà xuất bản nào làm không. Nếu không thì loại 25%, 50% cotton cũng tạm chấp nhận được, nhưng phần lớn muốn sách đẹp thì phải chọn loại giấy không có gỗ, không acid, khá là dày. Vậy thì giấy mới mãi giữ màu trắng tinh.
Cách in như thế nào cũng quan trọng. Fine presses bây giờ có trò thích letterpress, nghĩa là in chữ nổi, bằng những máy cổ, in từng trang một chứ không phải in hàng kilometer như máy in hiện đại. Thường họ in 8 trang một lúc. Dập trên aluminium platers, nên chữ có thể hơi nổi (hoặc không, tùy người in). In kiểu này mất thời gian, và nhất là phải in từng màu một, không thể in 2 màu cùng một lúc vì cái roller quét mực lên chữ nó chỉ quét một mầu cùng một lúc. Vậy nên fine press nào chịu chơi thì cũng in có 2 màu thôi. Thử tượng tương xem mình in xong màu đầu tiên rồi, tiếp đến màu thứ 2, xong rồi lớ ngớ thế nào đặt giấy lệch, thế lại phải in lại hết.
OK in xong rồi phải đóng sách. Vì in 8 trang một lúc (x 2 mặt) nên sau khi gập được một tập tầm 16 trang. Một là dùng máy khâu các tập với nhau (theo đúng thứ tự), hai là khâu tay. Lúc này sách được đem đi cắt 3 mép thẳng tắp. Nếu dùng giấy thủ công thường thì người ta chỉ cắt mép ở trên.
Sau đó thích thì 3 mép sách sẽ được cho thêm màu hoặc rát giấy vàng, bạc. Gáy sách sẽ được uốn cong. Cái này cũng có hai cách : uốn máy, hoặc uốn bằng tay (dùng búa đập).
Book binding là nghệ thuật đóng sách. Tùy kinh phí và độ dày của quyển sách mà họ sẽ chọn cách đóng sách cho phù hợp. Nếu cần sách mở ra hoàn toàn để có thể đặt quyển sách trên bàn mà đọc không cần tay sẽ có cách đóng phù hợp, nếu sách to quá, nhiều khi họ sẽ chọn làm 2 volumes thay vì có một quyển to đùng.
Việc dùng bìa da 100% hay bìa da 25%, 50% và phần còn lại bằng giấy cũng tùy ngân sách và design. Da thì cũng có giả da, da cừu… Morocco leather là loại xịn nhất. Cho gân vào gáy sách hay không cũng là bên design quyết định. Thường các sách hiện đại không cho vì nhìn sách trông hơi cũ quá họ không thích. Rập chữ vàng cũng có 2 loại : rập bằng máy, hoặc làm thủ công (dùng bộ chữ kim loại, chọn từng chữ một rồi rập lên giấy vàng 24k).
Phần lớn fine presses bây giờ dùng slip case để bảo vệ sách. Sách cho vào hộp làm vừa đúng size vừa đỡ bụi, vừa giữ được form, vì có muốn phồng ra chẳng hạn thì cũng có hộp (khá dày) chặn lại. Một số NXB còn để trên sách ngay trên gáy hộp, để khi cất sách trên tủ, mình quay gáy hộp về phía mình, gáy sách sẽ quay vào tường và không bị ánh sách làm phai màu gáy.
Ảnh mình họa mình lấy bên Arete & Conversion Tree Press, nhưng mà các bạn có thể xem các sách của Lyra’s Books, Suntup, Limited edition club, Amaranthine, Arion Press. Nên xem các loại sách numbered trở lên, lettered thì càng đẹp và thủ công.
Limited Editions Club không tồn tại nữa, chỉ còn sách cũ, nhưng được cái sách đẹp, giấy đẹp mà mua sẽ rẻ hơn các NXB khác. Nhưng phải săn lùng, chầu chực trên abebooks hay ebay, và không phải quyển nào cũng ở trạng thái « like new ». LEC thậm chí còn có ấn bản được Picasso hay Matisse làm illustrator và ký tặng.
Có gì thiếu sót mong các bạn trong nghề và các nhà sưu tập bổ sung thêm.
